იუმორისტული ხასიათის ორატორული ნიმუშების საკითხისათვის ქართულ მჭევრმეტყველებაში

ანოტაცია

წინამდებარე კვლევა ეხება იუმორისტული ხასიათის ორატორული ნიმუშების საკითხს ქართულ მჭევრმეტყველებაში. აღნიშნული თემა ამ დრომდე არასდროს ყოფილა სპეციალური შესწავლის საგანი, რაც განაპირობებს მის აქტუალობასა და სიახლეს. მსგავსი ხასიათის ორატორული ნიმუშები მცირე რაოდენობით მოგვეპოვება და დასტურდება ისეთ იუმორისტულ პერიოდულ გამოცემებში, როგორიც იყო გაზეთი „შუამავალი“ და ჟურნალები „მათრახი და სალამური“, „ეშმაკის მათრახი“ და „ახალი მათრახი“. „ეშმაკის მათრახი“ ასე ეწოდებოდა ქართულენოვან ყოველკვირეულ იუმორისტულ ჟურნალს, რომელიც გამოდიოდა თბილისში 1907-1908 წლებში, ხოლო მოგვიანებით, გარკვეული ინტერვალის შემდეგ, – 1915-1917, 1919-1921 წლებში. „ეშმაკის მათრახი“ გამოდიოდა სხვადასხვა სახელწოდებით: „მათრახი“, „ახალი მათრახი“, „მათრახი და სალამური“, „სალამური“, „ჩვენი სალამური“ და ა.შ. აღსანიშნავია, რომ სხვადასხვა დროს ჟურნალის რედაქტორები იყვნენ თ. ბოლქვაძე და ნ. კალანდაძე, ხოლო გამომცემლები – თ. ბოლქვაძე, ა. ბუკია, ე. ლომთათიძე და ს. თავართქილაძე. ჟურნალში პუბლიკაციებს აქვეყნებდნენ ფსევდონიმებით, მაგალითად, ჟურნალის რედაქტორისა და გამომცემლის, თეოფილე ბოლქვაძის ფსევდონიმი იყო „ეშმაკის ფეხი“ (გრიშაშვილი, 1987: 30), ხოლო ნესტორ კალანდაძის – „ეშმაკი“ (გრიშაშვილი, 1987: 30) და ა.შ. „ეშმაკის მათრახის“ მხატვრული გაფორმება, კარიკატურები და ნახატები ეკუთვნით ოსკარ შმერლინგსა და შალვა ქიქოძეს. ჟურნალში ორიგინალურ ნაწარმოებებთან ერთად იბეჭდებოდა თარგმანები, როგორც პროზაული ტექსტები, ისე ლექსები. ჩვენთვის საყურადღებოა აღნიშნული პერიოდული გამოცემები იმდენად, რამდენადაც მასში იუმორისტულ ორატორულ ნიმუშებთან ერთად რიტორიკასთან და ორატორებთან დაკავშირებული კარიკატურებიც ქვეყნდებოდა. ქართული მჭევრმეტყველების ისტორიისთვის საყურადღებოა ამგვარი ნიმუშების არა მხოლოდ გამოვლენა, არამედ რიგი საკითხების გამოკვლევაც, მათ შორის, მათი ავტორების, თემატიკის, დარგობრივი და ჟანრობრივი მიკუთვნების საკითხი და სხვ. როგორც წესი, ეს ნიმუშები იბეჭდებოდა ფსევდონიმებით, მაგალითად, „სიტყვა, თქმული 6 დეკემბერს თფილ. წვრილ-ვაჭართა კრებაზე მსხვილ ჩასუქებულ ორატორისაგან“ ეკუთვნის ვინმე „დურბინდს“, „სიტყვა თქმული ილია ჭავჭავაძისა მიერ ს. გურამიანთკარში ეკზეკუციის მინიჭების დროს“ – ვინმე „ეშმაკს“, „სიტყვა: თქმული ლევერკელიანი მისიონერის მელქისადექ ათონელის მიერ ქ. ოზურგეთში აღაპზე“ – ვინმე „პაპასკუას“, „პოპულარული ლექცია, წაკითხული ავტორის მიერ 3 მაისის სალიტ. დილაზე“ ავტორს გამოქვეყნებული აქვს „თაგუნას“ ფსევდონიმით, „მამულიშვილ ქალთა კრებაზე X მიერ წარმოთქმული სიტყვა. [ლექსი]“ – „სატანას“ ფსევდონიმით; არის კიდევ ერთი იუმორისტული ხასიათის ორატორული ნიმუში, რომელიც ეკუთვნის აკაკი წერეთელს: „შესხმა რედაქციისადმი: აი, რას ნიშნავს კორექტორული შეცდომა“, რომელიც, განსხვავებით წინა ნიმუშებისაგან, არაიუმორისტული ხასიათის პერიოდულ გამოცემაში დაიბეჭდა. აღნიშნული ნიმუშები საინტერესოა იმდენად, რამდენადაც ქართულ მჭევრმეტყველებაში დასტურდება მსგავსი ტიპის იუმორისტული ხასიათის ორატორული ნიმუშები, რაც იშვიათია, ზოგადად, რიტორიკის ისტორიაში. აღნიშნული ნიმუშები იბეჭდებოდა XX საუკუნის 10-20-იანი წლების ზემოდასახელებულ პერიოდულ გამოცემებში.